Augustus 1945. De Tweede Wereldoorlog was afgelopen en Japan behoorde tot de verliezende partij. De Amerikaanse legertroepen hielden het eiland vervolgens zeven jaar bezet en zagen toe op de wederopbouw en het instellen van de democratie. De keizer mocht blijven, maar zonder directe politieke macht. Tijdens deze jaren introduceerden Amerikaanse soldaten comic books of stripboeken. De Japanners waren geïntrigeerd door de kleuren, de manier waarop bewegingen werden getekend, en de tekstballonnetjes in de strips. Imitatie kon niet uitblijven.

Antieke strips
Japan kende zelf ook al getekende verhalen en de oudste stammen uit de 12^de eeuw. Op boekrollen van wel 6 meter lang werden mythes en veldslagen getekend. De kunstenaar en astronoom Toba Sōjō (1053-1140) verwerkte humor in zijn tekeningen door de priesters op de rollen af te beelden als konijnen, apen en kikkers .

Een andere vorm van getekende verhalen, de ukiyo-e, waren populair tussen de 17^de en de 19^de eeuw. Deze ‘strip’ bestond uit een gekleurde print van één tekening, uitgesneden in een houtblok. De tekening beeldde meerdere gebeurtenissen uit, inclusief tekst van de personages in de zijlijnen. De tekeningen gingen over van alles en nog wat: een passievolle nacht met een courtisane, een wedstrijd van sumoworstelaars of een samoerai die leerlingen trainde. Katsushika Hokusai, een van deze houtsnedekunstenaars, bedacht de term manga voor zijn afbeeldingen. Hij had in 1814 een boek gemaakt met tekeningen over het dagelijks leven in een nieuwe, losse stijl. De letterlijke betekenis van manga is dan ook “onbeheerste of willekeurige kwaststreken”.

Einde van de samoerai
De humor kwam halverwege de 19^de eeuw weer terug in tekeningen, na inmenging van de westerse wereld. Op dwingende wijze eigenden de militair sterkere westerlingen zich de toegang tot het gesloten eiland toe en dwongen handel tussen Oost en West af. Dit leidde uiteindelijk tot de afschaffing van de krijgsadel, het shogunaat, als leiders van Japan. Vanaf 1868 begon de Meijipriode, met keizer Mutsuhito aan het roer van het land. Hij voerde radicale moderniseringen door, op wetenschappelijk, technologisch, economisch en maatschappelijk gebied.

De Britse legerofficier Charles Wirgman woonde in die jaren in Japan en lanceerde de Japanese Punch. Dit was een magazine voor buitenlanders in Yokohama, naar voorbeeld van het Britse weekblad Punch. Wirgman tekende politiek-kritische en satirische cartoons van een enkele afbeelding, die al snel navolging kregen. Ten tijde van het shogunaat was het verboden om kritische tekeningen te maken of bestaande personen af te beelden, maar nu begonnen Japanse kunstenaars ook aan kritische en spottende tekeningetjes. Ze noemden deze strips al snel manga.

Amerikaans voorbeeld
De mangastijl zoals we die vandaag kennen, is voornamelijk ontstaan door invloed van naoorlogse Amerikaanse strips. De manier van bewegen door de stripfiguren, de tekstballonnetjes en de opmaak zijn een directe kopie. De tekenaar Osamu Tezuka maakte vanaf 1946 als eerste honderden manga en anime (tekenfilms) naar Amerikaans voorbeeld en zette deze nieuwe mangastijl op de kaart.

Sindsdien is manga alleen maar populairder geworden. De strips zijn vergelijkbaar met westerse soapseries: vanwege de cliffhangers wil je verder lezen en koop je snel de volgende aflevering. De strips zijn zwart-wit getekend en op dun papier om ze zo goedkoop mogelijk te houden. Net als onze krant worden ze overal gelezen en vervolgens achter gelaten in de trein of doorgegeven aan de volgende geïnteresseerde. Daarnaast is er voor elke doelgroep en leeftijd wel een mangaserie te verzinnen: het aanbod is enorm. Er zijn zelfs mangacafés waar je voor een lage prijs tienduizenden verschillende strips kunt lezen.

Dragon Ball Z
Van de meest populaire manga zijn ook tekenfilms gemaakt, waarvan verschillende series Nederland hebben bereikt. Dragon Ball Z is ook zo’n tekenfilmserie. Hierin gaat hoofdrolspeler Son Goku, een buitengewoon sterke jongen met een apenstaart, de strijd aan met vijanden die de aarde willen vernietigen of veroveren. Hij krijgt hulp van zijn vrienden en gebruikt Martial Arts: gevechten zijn een belangrijk onderdeel van de wat duistere tekenfilm en duren soms meerdere afleveringen.

Aan het begin van dit millennium, tijdens het hoogtepunt van de serie, kon je een schaakspel van Dragon Ball Z bij elkaar sparen. Een compleet spel is te vinden in het Schaakstukkenmuseum, waar Son Goku nu als Koning zijn vijanden probeert te verslaan.

Door Marjolein Overmeer

De Ptolemaesche koningin Cleopatra VII (69 v.Chr. – 30 v.Chr.) leefde op het randje van een nieuw tijdperk. Het reusachtige Romeinse rijk had zich als een olievlek richting Egypte uitgebreid. De Ptolemaeën, van oorsprong Griekse Macedoniërs, zaten op dat moment al 10 generaties op de Egyptische troon. De Grieks opgevoede Cleopatra zou de laatste heerser zijn van het Hellenistische tijdperk, dat begonnen was met Alexander de Grote in 323 voor Chr. Cleopatra was dus een stuk minder Egyptisch dan bijvoorbeeld Nefertiti uit de 14de eeuw voor Chr., die andere beroemde koningin van Egypte.

Verstopt in waszak
Egypte was al zo lang een wereldrijk dat de beroemde sfinx duizend jaar voor Cleopatra’s regeringsperiode al grondig gerestaureerd was. De Romeinen daarentegen kwamen in vergelijking met Egypte pas net kijken. De opkomst van Rome als wereldrijk was twee eeuwen bezig en rond de tijd van Cleopatra’s geboorte niet meer te stoppen. Om nog enigszins de autonomie van Egypte te kunnen behouden, had haar vader Ptolemaeus XII Auletes de kant gekozen van de op dat moment machtigste Romein, Gnaeus Pompeius Magnus. Auletes kreeg de officiële titel ‘vriend en bondgenoot van het Romeinse volk’ maar wel in ruil voor een enorme afkoopsom.  Auletes stierf in 51 voor Chr. en zijn oudst levende dochter Cleopatra volgde hem op. Omdat een vrouw niet alleen mocht regeren, trouwde ze met haar twaalfjarige broertje Ptolemaeus XIII. Zijn adviseurs keerde zich echter tegen haar en rond 48 voor Chr. werd Cleopatra verbannen. In datzelfde jaar versloeg Caesar het leger van zijn rivaal Pompeius. Pompeius vluchtte, maar de jonge Ptolemaeus XIII liet hem vermoorden om in de gunst te komen van Caesar. De nieuwe machtigste Romein kon deze laffe daad alleen niet waarderen en begaf zich naar Alexandrië, de stad van de jonge Egyptische vorst.

Cleopatra besefte zich dat Caesar haar kans was om terug te keren op de troon. Ze verstopte zich in een schip en voer in het geniep naar Alexandrië. In de haven kocht ze de wachtposten van haar broer om en, verstopt in een waszak, droeg haar trouwe hoveling Apollodorus van Sicilië haar onopgemerkt het paleis binnen. Op schilderijen en in films wordt de zak vaak weergegeven als een oosters tapijt.

Caesar maakte in zijn kamer het koord van de waszak los, en daar verscheen de 21-jarige koningin. In vol ornaat. Caesar was op dat moment 52 jaar en stond bekend als een rokkenjager. Hij had met veel vrouwen van zijn senatoren geslapen, even als met de vrouwen en dochters van Gallische hoofdmannen. Caesar was een fysiek fitte en charmante dandy, die in Rome de laatste mode bepaalde en erg bezig was met zijn uiterlijk. Geschiedschrijvers hebben ons vaak willen doen geloven dat Caesar zich als een mak schaap liet verleiden door Cleopatra maar daar was hij te ervaren voor. Cleopatra gebruikte vast en zeker haar charme en lichaam om de troon via Caesar terug te krijgen, maar Caesar zelf kon Cleopatra ook goed gebruiken. Hij wilde de jonge Egyptische koning en zijn adviseurs laten zien dat Rome hun regime niet hoefde te steunen. Zowel Caesar als Cleopatra verloren de politiek dus niet uit het oog.

Twee machtige minnaars
Cleopatra kreeg haar zin en Caesar verkondigde dat broer en zus voortaan gezamenlijk Egypte zouden besturen. De jonge Ptolemaeus XIII liet het er niet bij zitten en er braken gevechten uit. Uiteindelijk versloegen de Romeinen het Koninklijke leger en verdronk Cleopatra’s broertje tijdens zijn vlucht in de Nijl. Op aandringen van Caesar trouwde Cleopatra met haar andere broertje, Ptolemaeus XIV, om een man op de troon te houden. Caesar bleef hierna nog maanden plakken en maakte een lange boottocht met Cleopatra over de Nijl. Toen hij weer vertrok om oorlog te voeren in Klein-Azië, was ze zwanger van hem. Hun zoon, Caesarion of kleine Caesar, werd eind 47 voor Chr. geboren. Tijdens de rest van Caesars leven zou Cleopatra enkele malen naar Rome reizen, samen met hun zoon. Dit waren zowel privé als zakelijke bezoeken en door actief lobbyen zorgde ze ervoor dat Egypte niet als Romeinse provincie geannexeerd werd.

Toen Caesar in 44 voor Chr. werd vermoord, was Cleopatra haar Romeinse steun kwijt. Ze vond al snel een nieuwe aanhanger in consul Marcus Antonius. Hij had in het machtsvacuüm de leiding over het Romeinse rijk gegrepen, samen met Octavianus en de minder machtige Lepidus. Cleopatra wist hem met haar koninklijke allure en charme te overdonderen en nog geen jaar na hun eerste ontmoeting baarde ze een tweeling. In 37 voor Chr., tien jaar na hun eerste ontmoeting, maakte Antonius van Alexandrië zijn thuisstad en kreeg hij nog een zoontje met Cleopatra. De vorstin breidde met zijn hulp haar rijk uit en droeg vanaf 34 voor Chr. de titel ‘Koningin der Koninginnen’. De Romeinse senaat zag dit met lede ogen aan en begon, onder leiding van Antonius’ oude bondgenoot Octavianus een oorlog tegen Egypte. De Romeinse vloot bleek een stuk sterker en bij het naderen van Octavianus pleegde het paar zelfmoord.

Geen troon, wel een erfenis
Uiteindelijk waren Cleopatra’s successen opmerkelijk in een tijd dat haar koninkrijk allang geen werkelijke macht meer bezat. Ze verzette zich niet tegen de Romeinen maar probeerde zoveel mogelijk gebruik van hun macht te maken. Uiteindelijk was haar rijk ongeveer even groot als in de tijd van haar meest succesvolle voorouders.

Tot vandaag de dag spreekt het verhaal van Cleopatra en haar Romeinse minnaars ons nog aan. Shakespeare maakte er een toneelstuk van, Elizabeth Taylor is onsterfelijk geworden in de rol van Cleopatra en ook in enkele Astrix & Obelix albums speelt de koningin een dominante rol. Op het schaakbord staan de Romeinen tegenover de Egyptenaren maar aan dit schaakspel doet Cleopatra niet mee: zij stond aan de zijde van de Romeinen.